ABC do Líquido PleuralThe ABC of Pleural Fluid
Porcel · Semin Fund Esp Reumatol 2010 · Revisão interativaPorcel · Semin Fund Esp Reumatol 2010 · Interactive review
🩺 Revisão · Pleura e Líquido PleuralReview · Pleura & Pleural Fluid

ABC do líquido pleural:
o derrame sob a ótica do laboratório
The ABC of pleural fluid:
the effusion through the lab's lens

Quase todo paciente com derrame pleural (DP) deve ser submetido a uma toracocentese: os resultados ajudam no diagnóstico e no tratamento. Do critério de Light à ADA, do pH à mesotelina — um roteiro prático para classificar, diagnosticar e conduzir o DP. Virtually all patients with a pleural effusion should undergo thoracentesis: the results aid diagnosis and management. From Light's criteria to ADA, from pH to mesothelin — a practical roadmap to classify, diagnose and manage the pleural effusion.

José M. Porcel — Hospital Arnau de VilanovaJosé M. Porcel — Arnau de Vilanova Hospital Semin FSE · vol 11 · 2010 · p.77–82Semin FSE · vol 11 · 2010 · p.77–82 Revisão · EspanhaReview · Spain
#DerramePleural#Toracocentese#CritériosDeLight#ADA#UTI#Revisão
§ 01

ResumoAbstract

A quase totalidade dos pacientes com derrame pleural deve ser submetida a toracocentese, pois os resultados auxiliam o diagnóstico e o tratamento. A análise rotineira do líquido pleural (LP) geralmente inclui: contagem celular diferencial, proteínas, lactato desidrogenase (LDH), glicose, adenosina desaminase (ADA), citologia e — se houver suspeita de infecção — pH e culturas bacterianas e micobacterianas. Virtually all patients with a pleural effusion should undergo thoracentesis, since the results aid diagnosis and management. Routine pleural fluid (PF) evaluation usually includes differential cell count, protein, lactate dehydrogenase, glucose and adenosine deaminase determinations, cytology and, if infection is a concern, pH as well as bacterial and mycobacterial cultures.

A distinção entre trasudados e exudados pela aplicação dos critérios de Light é o primeiro passo diagnóstico diante de todo derrame. Se o derrame é um exudado, diferentes provas analíticas ajudam a delimitar o diagnóstico diferencial: ADA ≥ 35 U/l indica geralmente tuberculose em LP com predomínio linfocitário, ou empiema em exudados neutrofílicos; pH < 7,20 ou glicose ≤ 60 mg/dl identificam derrames paraneumônicos complicados; e a citologia convencional demonstra células malignas em 60% dos derrames neoplásicos. Distinguishing transudates from exudates through Light's criteria is a pragmatic first step. If the effusion is an exudate, various PF tests have proven diagnostic utility: adenosine deaminase levels ≥ 35 U/L usually indicate tuberculosis in lymphocytic-predominant PFs, or empyema in neutrophilic-predominant PFs; pH < 7.2 or glucose ≤ 60 mg/dL identify complicated parapneumonic effusions, and conventional cytology may demonstrate malignant cells in 60% of patients with malignant effusions.

Outras determinações são opcionais e facilitam o diagnóstico de derrames de etiologia incerta: os peptídeos natriuréticos são bons biomarcadores de insuficiência cardíaca, enquanto concentrações de mesotelina pleural > 20 nM sugerem fortemente mesotelioma. A number of optional PF tests may complement the diagnostic approach to an effusion of uncertain etiology: natriuretic peptide assays significantly improve the accuracy of diagnosis of cardiac pleural effusions, whereas PF mesothelin levels greater than 20 nM are highly suggestive of mesothelioma.

🩸
Passo 1

ToracocenteseThoracentesis

10–20 mL

Só é preciso 10–20 ml de LP para a análise completa: bioquímica, microbiologia e citologia — em tubos estéreis com anticoagulante.Only 10–20 ml of PF is needed for complete analysis: biochemistry, microbiology and cytology — in sterile tubes with anticoagulant.

⚖️
Passo 2

Trasudado × ExudadoTransudate × Exudate

Critérios de Light

A primeira pergunta: o DP é trasudado (IC, cirrose) ou exudado (câncer, pneumonia, TB)? A resposta define a profundidade da investigação.First question: is the effusion a transudate (HF, cirrhosis) or an exudate (cancer, pneumonia, TB)? The answer defines how deep the investigation goes.

🎯
Passo 3

Diagnóstico etiológicoEtiologic diagnosis

ADA · pH · Citologia

Exudado: ADA (TB), pH/glicose (paraneumônico complicado), citologia (neoplasia), amilase, marcadores, mesotelina.Exudate: ADA (TB), pH/glucose (complicated parapneumonic), cytology (malignancy), amylase, markers, mesothelin.

§ 02

Introdução: quando o DP é anormalIntroduction: when the effusion is abnormal

Em condições fisiológicas, o líquido pleural (LP) é um ultrafiltrado do plasma, com quantidade estimada em 0,15 ml/kg de peso para cada hemitórax. Pela ecografia, é possível ver uma película mínima de LP — cerca de 3 mm — em 30% dos indivíduos saudáveis. Todo acúmulo de quantidades clinicamente detectáveis é considerado anormal. Under physiological conditions, pleural fluid (PF) is an ultrafiltrate of plasma, estimated at 0.15 ml/kg of body weight for each hemithorax. By ultrasound, a minimal film of PF — about 3 mm — can be seen in 30% of healthy individuals. Any accumulation of clinically detectable amounts is considered abnormal.

O derrame pleural (DP) pode indicar doença pleural, pulmonar ou extrapulmonar. Em alguns casos a etiologia é evidente do ponto de vista clínico — um DP bilateral na insuficiência cardíaca, ou um DP unilateral maciço em mulher com câncer de mama prévio —, mas em outros é incerta. Por exemplo, no paciente com artrite reumatoide, o DP pode ser o derrame reumatoide clássico, uma infecção bacteriana/micobacteriana, pleurite induzida por fármacos (metotrexato, etanercept, infliximabe) ou um seudoquilotorax. Pleural effusion (PE) may indicate pleural, pulmonary or extrapulmonary disease. In some cases the etiology is clinically evident — bilateral PE in heart failure, or a massive unilateral PE in a woman with prior breast cancer — but in others it is uncertain. In a patient with rheumatoid arthritis, the cause of a PE may be the classic rheumatoid effusion, a bacterial/mycobacterial infection, drug-induced pleuritis (methotrexate, etanercept, infliximab) or a pseudochylothorax.

🔬

O poder da toracocenteseThe power of thoracentesis

A análise do LP obtido por toracocentese estabelece uma causa definitiva ou presuntiva em 70–80% dos casos e, no mínimo, serve para descartar com segurança algumas etiologias.PF analysis from thoracentesis establishes a definitive or presumptive cause in 70–80% of cases and, at minimum, reliably rules out some etiologies.

§ 03

Aparência macroscópica do líquido pleuralMacroscopic appearance of pleural fluid

As características organolépticas do LP fornecem informação diagnóstica útil. Pela cor, a maioria dos LP se classifica em: acuosos (amarelo-claro), serosos (amarelado), serohemáticos (avermelhado), francamente hemáticos (vermelho-escuro, como sangue), purulentos (pus), turbios (amarelado, viscoso ou opalescente) e leitosos (esbranquiçado, menos espesso que o pus). The organoleptic characteristics of PF can provide useful diagnostic information. By color, most PFs fit one of these categories: watery (light yellow), serous (yellowish), serohemorrhagic (reddish), frankly hemorrhagic (dark red, like blood), purulent (pus), turbid (yellowish but viscous or opalescent) and milky (whitish and less thick than pus).

💧
Acuoso / SerosoWatery / Serous

Sugere trasudado — mas a maioria dos trasudados é serosa ou serohemática.Suggests transudate — but most transudates are serous or serohemorrhagic.

🩸
Hemático / SerohemáticoHemorrhagic / Serohemorrhagic

Metade dos LP francamente hemáticos é neoplásica; 1 ml de sangue num DP moderado já produz aspecto serohemático.Half of frankly hemorrhagic PFs are neoplastic; 1 ml of blood in a moderate PE already produces a serohemorrhagic look.

🥛
Leitoso / QuilosoMilky / Chylous

Quilotorax (cirurgia, trauma, linfoma) ou seudoquilotorax (TB). Após centrifugação: sobrenadante claro no empiema, turbio no quiloso.Chylothorax (surgery, trauma, lymphoma) or pseudochylothorax (TB). After centrifugation: clear supernatant in empyema, turbid in chylous.

☣️
PurulentoPurulent

Diagnóstico de empiema — sempre indica tubo de drenagem. Não fazer bioquímica; só Gram e cultura.Diagnosis of empyema — always indicates a drainage tube. No biochemistry; only Gram stain and culture.

⚠️

Aparência ≠ diagnósticoAppearance ≠ diagnosis

Não se deve aventurar o diagnóstico de exudado pela aparência macroscópica do LP, nem diagnosticar hemotórax pela simples presença de DP hemorrágico sem conhecer o hematócrito do LP.Do not guess the diagnosis of exudate from the macroscopic appearance of PF, nor diagnose hemothorax from a merely hemorrhagic-looking PE without knowing the PF hematocrit.

§ 04

Proteínas e LDH: trasudado ou exudado?Protein and LDH: transudate or exudate?

A primeira questão diante de um DP é saber se é trasudado ou exudado. Por definição, os trasudados resultam de um desequilíbrio entre as forças hidrostáticas e oncóticas na circulação pulmonar ou sistêmica (insuficiência cardíaca em 80%, cirrose hepática em 15%), enquanto os exudados se produzem por aumento da permeabilidade vascular (câncer, pneumonia e tuberculose são as causas mais frequentes de exudado no meio do autor). The first question when a PE is discovered is whether it is a transudate or an exudate. By definition, transudates result from an imbalance between hydrostatic and oncotic forces in the pulmonary or systemic circulation (heart failure in 80%, hepatic cirrhosis in 15%), while exudates are produced by increased vascular permeability (cancer, pneumonia and tuberculosis are the most frequent exudate causes in the author's setting).

Na prática clínica, diferenciamos exudados de trasudados pela determinação simultânea em sangue e LP das concentrações de proteínas e LDH — os critérios de Light (Tabela 1). A principal limitação: embora identifiquem corretamente quase todos os exudados, classificam erroneamente como exudado cerca de 20% dos trasudados — especialmente na insuficiência cardíaca com diurético ou com LP hemático (hematias > 10.000 × 10⁶/l). In clinical practice, we differentiate exudates from transudates by simultaneous blood and PF measurement of protein and LDH concentrations — Light's criteria (Table 1). The main limitation: although they correctly identify virtually all exudates, they misclassify about 20% of transudates as exudates — particularly in heart failure patients on diuretics or with hemorrhagic PF (RBC > 10,000 × 10⁶/L).

Tabela 1 — Critérios de Light (exudado se 1 ou mais)Table 1 — Light's criteria (exudate if ≥ 1)

#CritérioCriterion
1Cociente de proteínas LP/soro > 0,5PF/serum protein ratio > 0.5
2Cociente de LDH LP/soro > 0,6PF/serum LDH ratio > 0.6
3LDH do LP > dois terços (67%) do limite superior da normalidade da LDH séricaPF LDH > two-thirds (67%) of the upper limit of normal for serum LDH

Tabela 2 — Eficácia das provas para identificar exudadosTable 2 — Performance of tests to identify exudates

ProvaTestSens (%)Esp (%)LR+LR−
Proteínas LP > 3 g/dlPF protein > 3 g/dL87845,40,16
LDH LP > 67% LSN séricaPF LDH > 67% of serum ULN7994130,23
Colesterol LP > 44 mg/dlPF cholesterol > 44 mg/dL88804,30,15
Proteínas LP OU LDH LPPF protein OR PF LDH95804,80,06
Cociente prot LP/S > 0,5 ou LDH LPPF/S protein ratio > 0.5 or PF LDH95835,70,06
Critérios de Light completos98804,80,03
🧠

IC com Light positivo por pequena margemHF with borderline-positive Light

Se o paciente tem IC clinicamente, mas o LP cumpre Light para exudado por pequena margem, calcule o gradiente (resta) albumina soro − LP > 1,2 g/dl ou proteínas soro − LP > 3,1 g/dl → assume-se que o LP é realmente um trasudado. Alternativa sem coleta de sangue: proteínas LP > 4,3 g/dl OU LDH LP > 67% do LSN.If the patient has clinical HF but PF meets Light for exudate by a small margin, calculate the gradient (subtraction) serum albumin − PF > 1.2 g/dL or serum protein − PF > 3.1 g/dL → assume the PF is truly a transudate. Alternative without blood draw: PF protein > 4.3 g/dL OR PF LDH > 67% of ULN.

§ 05

Recuento celular: patologia aguda ou crônica?Cell count: acute or chronic pathology?

O número de leucócitos tem valor limitado no diagnóstico diferencial, embora cifras > 10.000/mm³ sejam descritas majoritariamente em DP paraneumônico. O que importa é o recuento diferencial: o predomínio de um tipo celular (neutrófilos, linfócitos, eosinófilos) acota o diagnóstico diferencial nos exudados. The leukocyte count has limited value in the differential diagnosis, although counts > 10,000/mm³ are mostly described in parapneumonic PEs. What matters is the differential count: the predominance of one cell type (neutrophils, lymphocytes, eosinophils) narrows the differential in exudates.

🔵 Neutrofílico (> 50%)Neutrophilic (> 50%)

Processos inflamatórios agudos. A pneumonia é, de longe, a causa mais frequente. Outras: embolia pulmonar, patologia abdominal (pancreatite, abscesso subfrênico), infecções virais ou tuberculosas em fase aguda, neoplasias, exposição ao amianto.Acute inflammatory processes. Pneumonia is by far the most common cause. Others: pulmonary embolism, abdominal pathology (pancreatitis, subphrenic abscess), acute viral or tuberculous infections, neoplasms, asbestos exposure.

Alerta: LDH pleural > 1.000 U/l (≈ 2× o LSN) num DP associado a pneumonia é fator de má evolução → considerar tubo de drenagem.Alert: PF LDH > 1,000 U/L (≈ 2× ULN) in a pneumonia-associated PE is a poor-outcome factor → consider a drainage tube.

🟣 Linfocitário (> 50%)Lymphocytic (> 50%)

Indica cronicidade. Em trasudados, não tem significado (85% são linfocitários). No exudado, os dois diagnósticos principais são câncer e tuberculose: 90% dos DP tuberculosos e 80% dos DP malignos são linfocitários.Indicates chronicity. In transudates it has no meaning (85% are lymphocytic). In exudates, the two main diagnoses are cancer and tuberculosis: 90% of tuberculous and 80% of malignant PEs are lymphocytic.

Outras causas: DP pós-cirurgia cardíaca tardio, embolia pulmonar, quilotorax, pleurite reumatoide crônica, síndrome das unhas amarelas, sarcoidose, rejeição de transplante pulmonar.Other causes: late post-cardiac surgery PE, pulmonary embolism, chylothorax, chronic rheumatoid pleuritis, yellow nail syndrome, sarcoidosis, lung transplant rejection.

🟡 Eosinofílico (> 10%)Eosinophilic (> 10%)

Três quartas partes: infecções (paraneumônico, menos TB), neoplasias e causas desconhecidas. Quanto maior o percentual de eosinófilos (ex.: > 40%), menor a probabilidade de neoplasia e maior a de causa idiopática. Ar e sangue na cavidade (pneumotórax, hemotórax, toracocentese repetida) são causas clássicas, mas só 5% dos DP de segunda toracocentese se tornam eosinofílicos.Three quarters: infections (parapneumonic, less TB), neoplasms and unknown causes. The higher the eosinophil percentage (e.g., > 40%), the lower the probability of neoplasm and the higher the chance of an idiopathic cause. Air and blood in the cavity (pneumothorax, hemothorax, repeated thoracentesis) are classic causes, but only 5% of second-thoracentesis PEs become eosinophilic.

🩸 HemáticoHemorrhagic

Precisam de 5.000–10.000 hematias/mm³ para o LP parecer avermelhado. > 100.000/mm³ (francamente hemático) sugere três causas: câncer, traumatismo e embolia pulmonar. Sempre medir o hematócrito do LP: se > 50% do hematócrito periférico → hemotórax.It takes 5,000–10,000 RBC/mm³ for PF to look reddish. > 100,000/mm³ (frankly hemorrhagic) suggests three causes: cancer, trauma and pulmonary embolism. Always measure the PF hematocrit: if > 50% of the peripheral hematocrit → hemothorax.

§ 06

Adenosina desaminase (ADA): é DP tuberculoso?Adenosine deaminase (ADA): is it TB?

Em áreas de incidência moderada ou alta de tuberculose (ex.: Espanha, 30 casos/100.000 habitantes/ano), a ADA pleural é uma prova rotineira que desbancou a biópsia pleural com agulha para o diagnóstico de DP tuberculoso. In areas of moderate or high tuberculosis incidence (e.g., Spain, 30 cases/100,000 inhabitants/year), pleural ADA is a routine test that has displaced needle pleural biopsy for the diagnosis of tuberculous PE.

ADA pleural > 35 U/l em exudado linfocitárioPF ADA > 35 U/L in a lymphocytic exudate

MétricaValorValue
SensibilidadeSensitivity93%
EspecificidadeSpecificity90%
LR positivoPositive LR10
LR negativoNegative LR0,07

Falsos positivos: DP paraneumônicos complicados e empiemas (que, ao contrário dos DP tuberculosos, são predominantemente neutrofílicos). ADA > 250 U/l → suspeitar empiema ou linfoma.False positives: complicated parapneumonic PEs and empyemas (which, unlike tuberculous PEs, are predominantly neutrophilic). ADA > 250 U/L → suspect empyema or lymphoma.

🧪

Alternativas e confirmaçãoAlternatives and confirmation

Interferon-g no LP: eficácia global ~95% para discriminar TB, mas a ADA é mais simples e barata. PCR para M. tuberculosis: sensibilidade média ~60% e especificidade > 95% — serve mais para confirmar que excluir; mais cara, não é rotina. Ziehl no LP: < 5% de positividade; cultura de Lowenstein: positiva em ~⅓.PF interferon-g: overall accuracy ~95% for TB, but ADA is simpler and cheaper. PCR for M. tuberculosis: mean sensitivity ~60% and specificity > 95% — better for confirming than excluding; costlier, not routine. Ziehl stain on PF: < 5% positivity; Lowenstein culture: positive in ~⅓.

§ 07

pH e glicose: paraneumônico complicado?pH and glucose: complicated parapneumonic?

Fisiologicamente, o pH do LP é alcalino (7,60–7,66); trasudados: 7,40–7,55; maioria dos exudados: 7,30–7,45. Um grupo de DP exudativos tem pH < 7,30 (acúmulo substancial de íons H⁺) — frequentemente associado a glicose ≤ 60 mg/dl. A medição do pH deve ser feita em amostra anaeróbica, em aparelho de gasometria arterial, dentro de 1 h (no máximo 4 h) da coleta. Physiologically, PF pH is alkaline (7.60–7.66); transudates: 7.40–7.55; most exudates: 7.30–7.45. A group of exudative PEs has pH < 7.30 (substantial H⁺ accumulation) — often associated with glucose ≤ 60 mg/dL. pH must be measured in an anaerobic sample, on a blood gas analyzer, within 1 h (at most 4 h) of collection.

Etiologias do LP ácido (pH < 7,30)Etiologies of acidic PF (pH < 7.30)

#CausaCauseFrequênciaFrequency
1DP paraneumônico complicado e empiemaComplicated parapneumonic PE and empyema60% (a mais frequente)
2DP malignoMalignant PE~15% (doença avançada)
3DP tuberculosoTuberculous PE
4Conectivopatias (AR, LES)Connective tissue diseases (RA, SLE)
5Rotura esofágica (empiema anaeróbio)Esophageal rupture (anaerobic empyema)

Único trasudado que pode ter pH < 7,30: urinotórax (migração de urina ácida de rim obstruído para o espaço pleural).The only transudate that can have pH < 7.30: urinothorax (migration of acidic urine from an obstructed kidney to the pleural space).

🛠️

Decisão: tubo de drenagem?Decision: drainage tube?

DP paraneumônico não purulento com pH ≤ 7,20 muito provavelmente não vai resolver sem tubo de drenagem pleural. A glicose ≤ 60 mg/dl é um bom substituto do pH para decisão terapêutica. Cuidado: o pH tem sensibilidade individual de apenas ~60% para identificar paraneumônico complicado; e não se deve medir pH em DP purulento — empiema sempre drena.A non-purulent parapneumonic PE with pH ≤ 7.20 will very likely not resolve without a pleural drainage tube. Glucose ≤ 60 mg/dL is a good substitute for pH in therapeutic decisions. Caution: pH alone has only ~60% sensitivity to identify complicated parapneumonic effusions; and pH should not be measured in purulent PE — empyema always drains.

§ 08

Citologia: é DP maligno ou reumatoide?Cytology: malignant or rheumatoid PE?

A primeira citologia é positiva em apenas 50% dos DP malignos. Uma segunda amostra incrementa ~10% (total 60%); citologias adicionais são menos úteis. Os 40% de falsos negativos dependem da experiência do citologista, dos blocos celulares e do tipo de tumor. The first cytology is positive in only 50% of malignant PEs. A second sample adds ~10% (total 60%); additional cytologies are less useful. The 40% false-negative rate depends on cytologist experience, cell blocks and tumor type.

Sensibilidade da citologia por tumor (série de 556 DP malignos com toracoscopia)Cytology sensitivity by tumor (series of 556 malignant PEs with thoracoscopy)

TumorTumorSens (%)
MamaBreast78
PulmãoLung57
MesoteliomaMesothelioma41
LinfomaLymphoma18

Citometria de fluxo pode confirmar linfoma pleural. Macrófagos alongados em forma de girino (tadpole cells) são muito característicos do DP reumatoide (vistos em ~60%).Flow cytometry can confirm pleural lymphoma. Tadpole-shaped elongated macrophages are highly characteristic of rheumatoid PE (seen in ~60%).

⚠️

Não descartar malignidade pela citologia negativaDo not rule out malignancy by negative cytology

A negatividade (repetida) da citologia não exclui DP maligno — um erro comum. pH baixo no DP maligno (doença avançada) associa-se a pior sobrevida e pior resposta à pleurodese.Repeated negative cytology does not exclude malignant PE — a common mistake. Low pH in malignant PE (advanced disease) associates with poorer survival and worse pleurodesis response.

§ 09

Culturas: o DP é infeccioso?Cultures: is the PE infected?

A tinción de Gram e os cultivos do LP em meios aeróbio e anaeróbio têm interesse apenas se houver suspeita de etiologia bacteriana: identificar o micro-organismo confirma o diagnóstico, dirige a terapia antimicrobiana e é indicação para tubo de drenagem. Apenas ~25% dos DP paraneumônicos complicados não purulentos têm culturas positivas; nos empiemas, a positividade chega a 70%. A rentabilidade melhora se o LP for inoculado em frascos de hemocultura. Gram stain and PF cultures on aerobic and anaerobic media matter only if bacterial etiology is suspected: identifying the organism confirms the diagnosis, guides antimicrobial therapy and is an indication for a drainage tube. Only ~25% of non-purulent complicated parapneumonic PEs have positive cultures; in empyemas, positivity reaches 70%. Yield improves if PF is inoculated into blood culture bottles.

🦠

TB: a reação é imunológicaTB: the reaction is immunologic

A pleurite tuberculosa é basicamente uma reação de hipersensibilidade tardia à liberação de antígenos micobacterianos de um foco caseoso subpleural — por isso Ziehl e culturas são pouco rentáveis no LP. No empiema tuberculoso (entidade rara, pulmão atrapado pós-pneumotórax artificial), o LP é purulento e rico em bacilos.Tuberculous pleuritis is basically a delayed hypersensitivity reaction to mycobacterial antigen release from a subpleural caseous focus — hence Ziehl and cultures have low yield in PF. In tuberculous empyema (rare, trapped lung after artificial pneumothorax), PF is purulent and bacilli-rich.

§ 10

Análises opcionais: quando o diagnóstico é incertoOptional tests: when the diagnosis is uncertain

💓 Peptídeos natriuréticos (BNP / NT-proBNP)Natriuretic peptides (BNP / NT-proBNP)

NT-proBNP no LP ≥ 1.300 pg/ml discrimina DP por insuficiência cardíaca com sensibilidade 96%, especificidade 88%, LR+ 8, LR− 0,05. Corrige 90% dos DP cardíacos que o Light classifica como exudado (melhor que o gradiente de albumina, 75%, ou de proteínas, 50%). Ótimo para diferenciar trasudado cardíaco de hepático.PF NT-proBNP ≥ 1,300 pg/mL discriminates heart-failure PE with sensitivity 96%, specificity 88%, LR+ 8, LR− 0.05. It correctly identifies 90% of cardiac PEs misclassified as exudates by Light (better than the albumin gradient, 75%, or protein gradient, 50%). Excellent for separating cardiac from hepatic transudates.

🧬 MesotelinaMesothelin

Mesotelina solúvel no LP > 20 nM: sensibilidade 71%, especificidade 90% para distinguir mesotelioma de metástases pleurais e processos benignos. Duplica a rentabilidade da citologia convencional (70% vs 35%). Na prática: mesotelina < 20 nM num DP de etiologia incerta torna mesotelioma muito improvável.PF soluble mesothelin > 20 nM: sensitivity 71%, specificity 90% to distinguish mesothelioma from pleural metastases and benign processes. Doubles the yield of conventional cytology (70% vs 35%). In practice: mesothelin < 20 nM in an effusion of uncertain etiology makes mesothelioma very unlikely.

🧈 AmilaseAmylase

Elevada em ~15% dos DP malignos (mais pulmão) e ~10% dos tuberculosos, além de pancreatite/seudoquiste e rotura esofágica. Só solicitar se houver suspeita destas duas últimas entidades. Origem salivar nas neoplasias e na rotura; pancreática nas doenças do pâncreas.Elevated in ~15% of malignant PEs (mostly lung) and ~10% of tuberculous ones, plus pancreatitis/pseudocyst and esophageal rupture. Only order if one of these two latter entities is suspected. Salivary origin in neoplasms and rupture; pancreatic in pancreatic diseases.

🟢 LípidesLipids

Quilotorax: triglicérides no LP > 110 mg/dl (85% dos casos), cociente TG LP/soro > 1, colesterol LP/soro < 1; quilomícrons no LP são definitivos. Seudoquilotorax: cristais de colesterol ou colesterol > 250 mg/dl.Chylothorax: PF triglycerides > 110 mg/dL (85% of cases), PF/serum TG ratio > 1, PF/serum cholesterol ratio < 1; chylomicrons in PF are definitive. Pseudochylothorax: cholesterol crystals or cholesterol > 250 mg/dL.

🌙 Anticorpos antinucleares (ANA)Antinuclear antibodies (ANA)

DP ocorre em até 30% dos pacientes com LES. ANA negativo no LP é argumento muito forte contra pleurite lúpica → buscar outras causas.PE occurs in up to 30% of SLE patients. Negative PF ANA is a strong argument against lupus pleuritis → look for other causes.

🎗️ Marcadores tumoraisTumor markers

Com pontos de corte de máxima especificidade (ex.: CEA ≥ 50 ng/ml ou CA 15-3 ≥ 75 U/ml), são 100% específicos, mas presentes em só ~30% dos DP malignos. Um painel identifica ~20% dos malignos com citologia falsa negativa — não justifica uso rotineiro.With maximally specific cutoffs (e.g., CEA ≥ 50 ng/mL or CA 15-3 ≥ 75 U/mL), they are 100% specific but present in only ~30% of malignant PEs. A panel identifies ~20% of cytology-negative malignancies — does not justify routine use.

§ 11

Figura 1 — Algoritmo diagnóstico do derrame pleuralFigure 1 — Diagnostic algorithm for pleural effusion

O fluxograma original do artigo — do aspecto macroscópico e do hematócrito até a ADA, a citologia e o pH — num único caminho de decisão. The article's original flowchart — from macroscopic appearance and hematocrit to ADA, cytology and pH — in a single decision path.

Figura 1 — Algoritmo diagnóstico do derrame pleural
Fig. 1 Algoritmo diagnóstico do derrame pleural mediante a análise do líquido pleural. ADA, adenosina desaminase; DP, derrame pleural; Hto, hematócrito; LP/S, cociente entre líquido pleural e soro; LP−S, gradiente (resta) entre líquido pleural e soro. Clique para ampliar. Diagnostic algorithm for pleural effusion through pleural fluid analysis. ADA, adenosine deaminase; PE, pleural effusion; Hct, hematocrit; PF/S, pleural fluid-to-serum ratio; PF−S, gradient (subtraction) between pleural fluid and serum. Click to enlarge.
🗺️

Rota rápidaQuick route

Purulento → empiema → drenar. Hemático com Hto LP > 50% do periférico → hemotórax. Sem critérios de Light → trasudado (IC/cirrose). Com critérios → exudado: linfocitário (câncer/TB → citologia + ADA), neutrofílico (paraneumônico → pH/glicose/cultura), suspeita de IC ou pâncreas → provas dirigidas.Purulent → empyema → drain. Hemorrhagic with PF Hct > 50% of peripheral → hemothorax. Not meeting Light's criteria → transudate (HF/cirrhosis). Meeting criteria → exudate: lymphocytic (cancer/TB → cytology + ADA), neutrophilic (parapneumonic → pH/glucose/culture), HF or pancreatic suspicion → targeted tests.

§ 12

Tabela 3 — Erros frequentes na interpretação do líquido pleuralTable 3 — Common errors in pleural fluid interpretation

#ErroMistake
1Aventurar o diagnóstico de exudado pela aparência macroscópica do LPGuessing the exudate diagnosis from the macroscopic appearance of PF
2Diagnosticar hemotórax pela mera presença de DP hemorrágico, sem conhecer o hematócrito do LPDiagnosing hemothorax from a merely hemorrhagic PE, without knowing the PF hematocrit
3Analisar características bioquímicas de um LP francamente purulento (empiema)Analyzing biochemical characteristics of a frankly purulent PF (empyema)
4Solicitar culturas do LP sistematicamente, sem suspeita clínica de infecção pleuralOrdering PF cultures systematically, without clinical suspicion of pleural infection
5Solicitar rotineiramente uma tinción de Ziehl do LPRoutinely ordering a Ziehl stain of PF
6Indicar tubo de drenagem torácico quando o pH do LP é < 7,20 num DP que não é secundário a pneumoniaIndicating a chest tube when PF pH < 7.20 in a PE that is not pneumonia-related
7Rejeitar a possibilidade de DP maligno pela negatividade (repetida) da citologia do LPRejecting the possibility of malignant PE due to repeated negative PF cytology
§ 13 · UTI

O que o intensivista precisa levar desta revisãoWhat the intensivist should take from this review

🎯 Diagnóstico na beira do leitoBedside diagnosis

Diante de DP em UTI: ecografia → toracocentese guiada. Ordem mental: purulento? (drena, sem bioquímica). Hemático? (Hto do LP). Trasudado ou exudado? (Light + gradiente de albumina se IC em uso de diurético). Exudado linfocitário → ADA e citologia; neutrofílico em contexto de pneumonia → pH/glicose decidem drenagem.Facing PE in the ICU: ultrasound → guided thoracentesis. Mental order: purulent? (drain, no biochemistry). Hemorrhagic? (PF hematocrit). Transudate or exudate? (Light + albumin gradient if HF on diuretics). Lymphocytic exudate → ADA and cytology; neutrophilic in pneumonia → pH/glucose decide drainage.

🩺 Não cair nas armadilhasAvoid the pitfalls

20% dos trasudados viram \"exudado\" no Light (IC + diurético). pH baixo fora de pneumonia não indica drenagem. Citologia negativa não exclui neoplasia. ADA > 35 em exudado neutrofílico = pensar empiema/paraneumônico, não TB. NT-proBNP pleural é o melhor amigo do diagnóstico diferencial IC × não-IC.20% of transudates turn \"exudate\" by Light (HF + diuretics). Low pH outside pneumonia does not indicate drainage. Negative cytology does not exclude malignancy. ADA > 35 in a neutrophilic exudate = think empyema/parapneumonic, not TB. Pleural NT-proBNP is the best friend for HF × non-HF differentials.

§ 14 · Interativo

Simulador: aplique os critérios de LightSimulator: apply Light's criteria

Ajuste os valores do líquido pleural e do soro e veja se o derrame classifica como trasudado ou exudado — com os 3 critérios calculados em tempo real. Valores baseados na Tabela 1 e 2 do artigo. Adjust the pleural fluid and serum values and see whether the effusion classifies as a transudate or an exudate — with all 3 criteria computed in real time. Values based on Tables 1 and 2 of the article.

Proteína total (g/dl)Total protein (g/dL)
3,0 g/dl
1,03,05,07,09,0
Proteína sérica (g/dl)Serum protein (g/dL)
7,0 g/dl
4,06,08,09,0
LDH do líquido (U/l)Fluid LDH (U/L)
200 U/l
5050010002000
LDH sérica (U/l)Serum LDH (U/L)
300 U/l
100300600

Critérios de LightLight's criteria

  • Proteínas LP/soro > 0,5PF/serum protein > 0.5
    0,43
  • LDH LP/soro > 0,6PF/serum LDH > 0.6
    0,67
  • LDH LP > ⅔ do LSN sérico (=200 U/l)PF LDH > ⅔ of serum ULN (=200 U/L)
    200/200 = 1,00
TrasudadoTransudate
§ 15 · Interativo

Quiz: teste seu conhecimentoQuiz: test your knowledge

10 questões baseadas no artigo. 10 pontos cada. Feedback imediato por questão.10 questions based on the article. 10 points each. Instant feedback per question.

§ 16

Referências primáriasPrimary references

PORCEL PÉREZ JM. ABC del líquido pleural. Semin Fund Esp Reumatol. 2010;11(2):77–82. doi:10.1016/j.semreu.2010.02.003. (artigo desta revisão)https://doi.org/10.1016/j.semreu.2010.02.003
[6]LIGHT RW. Pleural Diseases, 5th ed. Baltimore: Lippincott Williams & Wilkins; 2007.
[7]PORCEL JM, PEÑA JM, VICENTE DE VERA MC, ESQUERDA A. Reevaluación del método estándar (criterios de Light) para identificar exudados pleurales. Med Clin (Barc). 2006;126:211–3.
[12]PORCEL JM, LIGHT RW. Pleural fluid analysis for evaluating pleural effusions. Curr Respir Med Rev. 2008;4:216–24.
[14]PORCEL JM, ESQUERDA A, BIELSA S. Diagnostic performance of adenosine deaminase activity in pleural fluid: a single-center experience with over 2100 consecutive patients. Eur J Intern Med. 2010 (in press).
[15]SAHN SA. The value of pleural fluid analysis. Am J Med Sci. 2008;335:7–15.
[26]PORCEL JM, MARTÍNEZ-ALONSO M, CAO G, et al. Biomarkers of heart failure in pleural fluid. Chest. 2009;136:671–7.
[30]DAVIES HE, SADLER RS, BIELSA S, et al. Clinical impact and reliability of pleural fluid mesothelin in undiagnosed pleural effusions. Am J Crit Care Med. 2009;180:437–44.
[31]MALDONADO F, HAWKINS FJ, DANIELS CE, et al. Pleural fluid characteristics of chylothorax. Mayo Clinic Proc. 2009;84:129–33.
Seleção das 31 referências originais — as mais relevantes para a prática.Selection from the 31 original references — the most practice-relevant.
Dr. Jackson Erasmo Fuck · CRM-PR 21.518 · SAMUTI Adaptado de Porcel, Semin Fund Esp Reumatol 2010 · Uso educativoAdapted from Porcel, Semin Fund Esp Reumatol 2010 · Educational use
🫁 Página interativa bilíngue · tema noturno padrãoBilingual interactive page · dark theme by default